Белгілі болғандай, үкімет Ұлттық қордың қаражатын "Қазатомпром" акцияларына республикалық бюджетке қаржыландыру үшін салуға рұқсат берді. Тиісті қаулы 14 маусымда премьер-министр Олжас Бектеновпен қол қойылды.
inbusiness.kz сайтына берген пікірінде Talap қолданбалы зерттеулер орталығының директоры Асқар Қысыков, Ұлттық қордың Қазақстандық компаниялардың акцияларын сатып алу практикасы 2008-2009 жылдардағы халықаралық қаржы дағдарысы кезеңінен бастау алатынын еске салды. Өткен жылы уақытша тоқтатылғаннан кейін, қор бұл практиканы қайта жандандырып, "ҚазМұнайГаз" акцияларын 1,3 трлн теңгеге сатып алды. Бұл шешім Ұлттық қордан трансферттердің жеткіліксіздігі жағдайында мемлекеттік бюджетті теңгеру қажеттілігімен байланысты.
"Бюджет тапшылығының өсуі жағдайында ол Ұлттық қордың белсенді пайдаланылуы және қарыз тарту арқылы қаржыландырылады. Трансферттердің мөлшері шектелгендіктен, бюджетті айналып өтіп, тікелей Ұлттық қорға акцияларды сату арқылы "бүйір есік" ашылды. Биыл "Қазатомпром" акцияларын Ұлттық қор арқылы сатып алу туралы шешім қабылдануы мүмкін, бұл өткен жылғы практиканың жалғасы болып табылады. Бұл корпоративтік табыс салығы (КТС) және қосылған құн салығы (ҚҚС) бойынша салық түсімдерінің едәуір төмендеуіне байланысты, олардың орындалуы жоспардан бар болғаны 80%", – дейді Асқар Қысыков.
Ол Қазақстанның Ұлттық қорының құрылуы ел экономикасын "голланд ауруынан" қорғауға бағытталғанын еске салды — бұл құбылыс, шикізат экспортынан түскен кірістің артықшылығы басқа экономикалық секторларға теріс әсер етуі мүмкін. Қордың негізгі міндеті — артық ликвидтілікті стерилизациялау, оның ішкі нарыққа шамадан тыс ағуын болдырмау.
"Уақыт өте келе Ұлттық қордың функциялары кеңейіп, қазір ол ішкі инвестициялар үшін белсенді түрде пайдаланылады, бұл белгілі бір сұрақтарды туындатады және қордың бастапқы жинақтау функциясын бұзуы мүмкін. Мысалы, мұнай жинақтарын "ҚазМұнайГаз" мұнай компаниясына инвестициялау күмәнді болып көрінеді. Мұнай дағдарысы келгенде, бюджет пен "ҚазМұнайГаз" үшін проблемалар туындайды. Осы тұрғыдан "Қазатомпромға" инвестициялар халықаралық биржаларда листинг статусын және компанияның тұрақты жағдайын ескере отырып, негізді болып көрінеді. Бірақ акциялардың ликвидтілігі, яғни қажет болған жағдайда осы активтен қаншалықты оңай және тез шығуға болатыны, әлі де ашық сұрақ болып отыр", – дейді экономист.
Асқар Қысыковтың айтуынша, Қазақстанның Ұлттық қорының ірі халықаралық компаниялардың акцияларына немесе дамыған елдердің облигацияларына инвестициялары әдетте осы активтердің жоғары ликвидтілігі арқасында сенімді болып саналады. Алайда, "ҚазМұнайГаз" және "Қазатомпром" сияқты компаниялардың акцияларына инвестиция салу туралы сөз болғанда, олардың ликвидтілігіне қатысты алаңдаушылықтар туындайды. Егер бұл акцияларды тез сату қажет болса, олардың құнын едәуір жоғалтуға әкелмей, сату қиын болуы мүмкін.
Оның айтуынша, бюджет тапшылығы мұндай операцияларды жүргізудің негізгі себебі болып табылады. Биылғы жылға 3,6 трлн теңге көлемінде бюджет тапшылығы жоспарланған, және оның ұлғаюы қаупі бар. Тапшылықтың одан әрі ұлғаюын болдырмау үшін, үкімет бюджетті теңгеру тәсілдерінің бірі ретінде Ұлттық қорға КАП акцияларын сатуды қарастыруда.
"Сарапшылар жиі бюджет қаржыландыруының белгіленген процедураларын айналып өтетін тәсілдерді сынға алады. Бұл пікірлермен келіспеу қиын. Үкімет бюджетті теңгеру үшін қаражат қажеттілігін ашық мойындап, осы мақсатта бар механизмдерді пайдалануы керек, альтернативті схемаларды әзірлеудің орнына. Қазіргі уақытта Ұлттық қордың инвестициялық табысының жартысы балалардың шоттарына бөлінеді. Бұл табыс активтердің құнының өсуі, дивидендтер және облигациялар бойынша пайыздар есебінен қалыптасады. Сондықтан инвестиция бағыттарын таңдау қордың стратегиясына сәйкес келуі және халықтың қордың тиімділігін, әсіресе өткен жылдардағы төмен табыстылықты ескере отырып, максималды табыстылықты қамтамасыз етуі керек", – дейді экономист.
Оның пікірінше, Ұлттық қордың қаражатын тікелей Қазақстандық компаниялардың акцияларына бюджет пен парламенттің қатысуынсыз инвестициялау — күмән тудыратын тәсіл. Мұндай әрекеттер инвестициялау тізіміне анық емес критерийлермен шектеусіз компанияларды енгізуге әкелуі мүмкін.
"Ұлттық қордың бастапқы стратегиясына, яғни шетелдік активтерге инвестиция салуға адал болу қажет. Егер қордың қаражаты ел ішінде пайдаланылса, онда бұл мақсатты трансферттер мен басым жобаларды жүзеге асыру үшін бюджет арқылы жүзеге асырылуы тиіс, парламентте қараусыз акцияларға тікелей инвестициялар арқылы емес", – деп түйіндеді Асқар Қысыков.