2023 жылы Қазақстанда бірқатар маңызды заңдар қабылданды. Олардың кейбірі уже күшіне енді. Бүгіннен бастап елде азаматтардың дактилоскопиялық тіркеуі жүргізіле бастады. Алайда, бұл процедура қазақстандықтар үшін ерікті, ал шетелдіктер мен азаматтығы жоқ 16 жастан асқан тұлғалар үшін міндетті болып табылады. Тағы бір маңызды жоба, осы жылдың басынан бастап іске қосылған, «Ұлттық қор – балаларға» бастамасы. 2022 жылдың 1 қыркүйегінде Қасым-Жомарт Тоқаев өзінің Жолдауында жер мен пайдалы қазбалар ең алдымен Қазақстан халқының меншігі екенін мәлімдеді. Содан кейін бұл норма республикалық референдумда бекітілді, бұл Ұлттық қордың жартысынан көбін балалар арасында бөлу жобасын іске қосуға мүмкіндік берді.
Мұрат Шарипов, «ЕНПФ» АҚ басқарушы директоры:
– Ата-аналарға ешқайда барудың қажеті жоқ, ешқандай құжаттарды ұсынудың қажеті жоқ. Барлығы автоматты режимде жеке тұлғалардың деректер базасында жүзеге асырылады. Мемлекет деректер базасында барлық балалар туралы ақпарат бар. Өткен жылдың соңында Қазақстанда шамамен 7 миллион бала болды. Қазір ЕНПФ-те осы деректер жаңартылуда, және келесі айда онда балалардың нақты саны мен 2023 жылға барлық кәмелетке толмаған азаматтарға есептелетін соманы атауға болады. Еске салайын, бала 18 жасқа толған кезде, бұл ақшаны тұрғын үй сатып алу немесе білім алу үшін жұмсауға болады.
Мұрат Шарипов, «ЕНПФ» АҚ басқарушы директоры:
– Есептелген соманы ата-аналар egov.kz немесе enpf.kz сайтында көре алады. Ақша тек балаларға – ҚР азаматтарына төленеді. Егер бала қайтыс болса, онда бұл заңнамаға сәйкес мұраға қалдырылады – және бұл жағдайда талап қойылмайды. Яғни, ата-аналар жинақталған соманы кез келген мақсатта пайдалана алады. Тағы бір маңызды жоба «Келешек» бағдарламасы болады, ол ата-аналарды балалардың білім алуына ақша жинауға ынталандыруы тиіс. Олар бес жасқа толған балаларының атына бір банкте арнайы қорғалған есепшот аша алады, онда білім алу үшін жинақтайды. Қосымша ынталандыру ретінде мемлекет осындай депозиттерге 60 МРП көлемінде бастапқы капитал аударуға дайын. Бүгінгі күні бұл 221 мың теңге. Алайда, есепшоттың жарамды болуы үшін оны ай сайын 1 МРП-ға толықтыру қажет. Осы жағдайда мемлекет жинақталған сомаға 7%-дық сыйақы есептейді. Үкімет минималды жарналармен 18 жасқа дейін әр есепшотта 3 миллионнан астам теңге жинауға болатынын есептеді. Бұл ақшаны болашақта «Ұлттық қор – балаларға» жобасы аясында жинақталған қаражатпен біріктіруге болады. Егер бала грантқа түссе, онда оларды кіші бауырларына немесе әпкелеріне беру немесе тұрғын үй сатып алуға жұмсауға болады. Ал есептік көрсеткіштердің мөлшері биыл былай көрінеді: минималды жалақы мөлшері бірден 15 мың теңгеге өсті, 1 МРП енді 3692 теңге, ал күнкөріс минимумының мөлшері аздап өсті және 43 мың теңгеге жетті.
Дегенмен, сарапшылар биыл қазақстандықтар үшін ерекше экономикалық өсуді күтудің қажеті жоқ дейді.
Аскар Қысыков, экономист:
– Үкімет реактивті түрде жұмыс істейді, проактивті емес. Сондықтан, үлкен өзгерістерді күтудің қажеті жоқ. Мұнай мен металл бағалары жоғары болып қалуда. Бұл бюджетті теңгеруге мүмкіндік береді. Экономика дамып жатыр, бірақ қалағандай жылдамдықпен емес. Халықтың табысы – олар бәрі де өспейді. Инфляция жоғары болып қалуда. Соңғы үш жылда бағалар статистика бойынша 42%-ға өсті. Шын мәнінде, бұл әлдеқайда көп.
Халық үшін ең өзекті мәселе тұрғын үй сатып алу болып қала береді. Сондықтан, жылжымайтын мүлікті қолжетімді ету үшін, биыл елде «9-20-25» жаңа ипотекалық бағдарламасы іске қосылады, оған 150 миллиард теңге қажет. Бұл ақша 8 мың қазақстандыққа жеңілдетілген тұрғын үй кредитін рәсімдеуге жеткілікті. «9-20-25» негізінен жастарға бағытталған, және оның мөлшерлемесі бұрынғы «7-20-25» бағдарламасынан 2% жоғары болады. Қалған шарттары ұқсас: бастапқы жарна – 20%, максималды кредиттеу мерзімі – 25 жыл.
Аскар Қысыков, экономист:
– Келешекте, мүмкін, бұл пайыздық мөлшерлеме төмендеуі керек деген күтілімдер бар. Себебі көптеген халық топтары үшін 9% – бұл әлі де көп. Егер ол жастар отбасыларына бағытталған болса, онда осы бағдарламамен қажеттіліктерді, яғни төлем қабілеттіліктерін қанағаттандыру өте қиын. Сондай-ақ, халыққа қатысты жаңалықтар арасында жұмыс берушілердің міндетті зейнетақы жарналары болады. Енді олар қызметкерлердің табысының 1,5%-ын ЕНПФ-ке қосымша төлеуге міндетті. Сонымен қатар, биыл жеке кәсіпкерлер мен заңды тұлғалардың құрылтайшылары үшін жалпы декларациялаудың үшінші кезеңі міндетті болады. Бұдан басқа, елде өзін-өзі жұмыспен қамтығандар үшін ЕСП жойылады, майнинг қызметін жүзеге асыруға лицензиялар беріледі, сондай-ақ зиянды өндірістерде жеті жылдан астам жұмыс істегендерге әлеуметтік төлемдер тағайындалады. Оларға 55 жастан зейнетке шығуға рұқсат беріледі. Ал, келесі жылдың ең күтілетін оқиғасы – Қасым-Жомарт Тоқаев өткен жылдың қыркүйек айында жариялаған АЭС құрылысын жүргізу бойынша референдум болады.